ایمنی کار با شاپان در کارگاه‌های معرق و منبت اهمیت زیادی دارد. شاپان یکی از موادی است که در کار با چوب، به‌ویژه در معرق و منبت، برای ایجاد رنگ و جلوه‌های مختلف روی سطح چوب استفاده می‌شود. اگرچه کار با شاپان در شرایط معمول کارگاهی فرایند پیچیده‌ای نیست، رعایت نکات ایمنی هنگام استفاده از آن، به‌ویژه در مورد تهویه، تماس پوستی و استنشاق بخارات و حلال‌ها، ضروری است.
بخشی از ملاحظات ایمنی شاپان به ماهیت ماده قیری آن مربوط می‌شود و بخش دیگر می‌تواند به ترکیبات و حلال مورد استفاده برای رقیق‌کردن آن ارتباط داشته باشد. به همین دلیل، برای ارزیابی دقیق خطرات، همیشه باید ترکیب محصول و اطلاعات درج‌شده در برگه اطلاعات ایمنی یا SDS همان محصول مورد توجه قرار گیرد.
در این مقاله، تمرکز بر نکات ایمنی مربوط به شاپان و کار با آن در کارگاه‌های معرق و منبت است. ولی می توانید برای مطالعه مخاطرات حلال مورد استفاده شاپان ، (بنزین) ، مقاله ایمنی کار با بنزین را در همین سایت مطالعه نمائید.
شاپان نام یک ماده شیمیایی با فرمول ثابت و واحد نیست و محصولات مختلف ممکن است از نظر ترکیبات و حلال‌های مورد استفاده با یکدیگر تفاوت داشته باشند.
به همین دلیل، اطلاعات عمومی درباره بیتومن نمی‌تواند جایگزین SDS محصول مشخصی که در کارگاه استفاده می‌کنید شود.
در SDS می‌توان اطلاعات مهمی درباره موارد زیر پیدا کرد:
بنابراین اگر از شاپان تجاری استفاده می‌کنید، بهتر است SDS همان محصول را نگهداری و قبل از استفاده بررسی کنید.
خطرات شاپان به ترکیبات آن و موادی که همراه آن استفاده می‌شود بستگی دارد. با این حال، هنگام کار با شاپان باید به راه های تماس این ماده توجه کرد:
شدت هر یک از این خطرات به ترکیب شاپان، نوع حلال مورد استفاده، مقدار ماده و شرایط محیط کار بستگی دارد.
بنابراین بهتر است به جای اینکه شاپان را به‌طور کلی «ماده‌ای بسیار خطرناک» یا برعکس «ماده‌ای بی‌خطر» بدانیم، خطرات آن را بر اساس شرایط واقعی استفاده بررسی کنیم.
یکی از مهم‌ترین مواردی که هنگام کار با شاپان باید مورد توجه قرار گیرد، جلوگیری از تماس غیرضروری آن با پوست است.
تماس مکرر مواد قیری و برخی ترکیبات موجود در محصولات قیری با پوست می‌تواند باعث تحریک یا آلودگی پوست شود. از طرف دیگر، اگر شاپان با یک حلال (بنزین)رقیق شده باشد، تماس پوستی می‌تواند شامل مواجهه با همان حلال نیز باشد.
لباس یا دستکش آلوده را قبل از استفاده مجدد بررسی و در صورت نیاز تعویض یا به روش مناسب تمیز کنید.
نکته: هدف از استفاده از دستکش فقط جلوگیری از کثیف شدن دست‌ها نیست؛ بلکه کاهش تماس مکرر پوست با مواد شیمیایی است.
اگر شاپان با پوست تماس پیدا کرد، ابتدا تا حد امکان آن را با یک دستمال یا پارچه تمیز به‌آرامی از روی پوست بردارید و از مالش شدید خودداری کنید. سپس محل تماس را با آب ولرم و صابون ملایم به‌خوبی بشویید. در صورت باقی ماندن اثر شاپان، شست‌وشو را دوباره تکرار کنید.
برای پاک کردن شاپان از روی پوست از بنزین، تینر یا سایر حلال‌های آلی استفاده نکنید؛ این مواد می‌توانند چربی طبیعی پوست را از بین ببرند و باعث تحریک یا آسیب پوستی شوند.
اگر پس از شست‌وشو قرمزی، سوزش، التهاب یا تحریک پوستی ادامه پیدا کرد، یا تماس با مقدار زیادی از ماده اتفاق افتاده بود، بهتر است از نظر پزشکی بررسی شود.
چشم نسبت به تماس با مواد شیمیایی حساس است و حتی مقدار کمی از ماده می‌تواند باعث تحریک شود.
هنگام مخلوط کردن، انتقال یا اجرای شاپان، به‌خصوص زمانی که احتمال پاشش وجود دارد، استفاده از عینک محافظ مناسب می‌تواند احتمال تماس با چشم را کاهش دهد.
اگر شاپان یا مخلوط حاوی آن وارد چشم شد:
در صورت تماس چشم با محصولی که حاوی حلال است، دستورالعمل SDS همان محصول اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در مورد استنشاق باید بین شاپان در دمای معمولی و بیتومن یا آسفالت گرم تفاوت قائل شویم.
بخش قابل توجهی از اطلاعات علمی درباره بخارات بیتومن مربوط به فرایندهایی است که ماده در دمای بالا گرم می‌شود. این اطلاعات را نباید بدون بررسی شرایط مصرف، مستقیماً به شاپان سرد مورد استفاده در کارگاه معرق و منبت تعمیم داد.
با توجه به اینکه اغلب شاپان با بنزین به عنوان حلال ترکیب می شود و مورد استفاده قرار می گیرد به علت ترکیبات فرار، تهویه مناسب اهمیت پیدا می‌کند.
1- بهترین انتخاب برای انجام کار شاپان کاری، کار در فضای آزاد است. که به دور از منابع اشتعال انجام شود.
2- اگر انجام کار در فضای آزاد امکان‌پذیر نیست، باید محیط کار تهویه مؤثر داشته باشد و از تجمع بخارات جلوگیری شود. (باز کردن یک پنجره همیشه به معنی وجود تهویه مؤثر نیست؛ جریان واقعی هوا و امکان خروج هوای آلوده از محیط نیز اهمیت دارد.)
3-در شرایطی که محدودیت های محیط کار را داریم می توانیم برای کاهش مواجهه با بخارات و کاهش میزان مواجهه، اجرای شاپان کاری را به زمانی موکول کنید که بعد از آن محیط کارگاه را ترک کنید.
4-در زمان شاپان کاری در فضاهای بسته و با تهویه محدود، فقط فرد و یا افرادی در محیط کار حضور داشته باشند که حضورشان برای انجام کار ضرورت دارد.
اهمیت رعایت تمام موارد ذکر شده رابطه مستقیمی به میزان و تعدد دفعات انجام کار و حجم کار دارد، هرچقدر حجم کار بیشتر می شود به علت افزایش مدت زمان و میزان مواجهه با مواد شیمیایی ضرورت بیشتری خواهد داشت.
در هنگام کار با شاپان، اولویت با انجام کار در فضای باز یا محیطی با تهویه مناسب است. نیاز به حفاظت تنفسی به ترکیب شاپان، حلال مورد استفاده و میزان مواجهه بستگی دارد. اگر محصول حاوی حلال‌های فرّار باشد یا با حلالی مانند بنزین مخلوط شود، ممکن است بخارات حلال وارد هوای تنفسی شوند. در چنین شرایطی، ماسک‌های فیلتردار مانند N95 برای بخارات شیمیایی کافی نیستند و در صورت نیاز باید از رسپیراتور مناسب (ماسک‌های تنفسی فیلتر دار) که با استفاده از فیلترهای شیمیایی و مکانیکی، آلودگی‌ها را از هوای استنشاقی حذف می‌کنند، استفاده شود. انتخاب نوع رسپیراتور(ماسک شیمیایی) و کارتریج (فیلتر مناسب ماسک شیمیایی ) باید بر اساس SDS محصول و ارزیابی شرایط محیط کار انجام شود.
در کارگاه‌های بزرگ یا محیط‌هایی که استفاده از شاپان و سایر مواد حاوی حلال به‌صورت مستمر انجام می‌شود، باید تهویه مناسب، به‌ویژه تهویه موضعی، در اولویت باشد و در صورت نیاز، حفاظت تنفسی متناسب با ماده و توصیه‌های SDS در نظر گرفته شود.
نکته: زمان تعویض کارتریج ها به میزان غلظت مواد شیمیایی مورد استفاده و مدت زمان مواجهه فرد برمی گردد. احساس بو در زمان استفاده از ماسک ها نشاندهنده زمان تعویض کارتریج می باشد.
در کارگاه‌های کوچک که استفاده از شاپان محدود و گاه‌به‌گاه است، انجام کار در فضای باز یا محیطی با تهویه مؤثر همچنان بهترین اقدام است. در چنین شرایطی ممکن است استفاده از ماسک N95 در عمل باعث کاهش تماس فرد با برخی ذرات و آلودگی‌های موجود در هوای کارگاه شود و فرد احساس کند تنفس راحت‌تری دارد؛ اما N95 برای فیلتر کردن بخارات حلال‌های آلی طراحی نشده است و نباید به‌عنوان جایگزین تهویه یا ماسک مخصوص بخارات شیمیایی در نظر گرفته شود.
برای آشنایی با نحوه صحیح استفاده از شاپان در کارهای چوبی، نکات اجرایی و کاربرد آن در هنرهای چوبی، مقاله «شاپان کاری در معرق و منبت» را نیز مطالعه کنید.
در بسیاری از روش‌های کارگاهی، شاپان پیش از استفاده با یک حلال رقیق می‌شود. بنابراین بخشی از خطرات فرایند شاپان‌کاری ممکن است نه از ماده قیری، بلکه از حلال مورد استفاده ناشی شود.
این موضوع به‌خصوص زمانی اهمیت پیدا می‌کند که حلال مورد استفاده قابلیت اشتعال و فرّاریت بالایی داشته باشد.
برای مثال، اگر در روش کارگاهی از بنزین به‌عنوان حلال استفاده شود، خطرات مربوط به بنزین نیز به فرایند اضافه می‌شود. در این حالت، موضوعاتی مانند بخارات قابل اشتعال، منابع جرقه و تهویه باید بر اساس الزامات ایمنی بنزین بررسی شوند.
بنابراین خطرات شاپان و خطرات حلال را نباید یکی دانست.
برای شناخت دقیق خطرات حلال مورد استفاده، باید SDS همان ماده را مطالعه کرد.
پاسخ به این سؤال به ترکیب محصول بستگی دارد.
ماده قیری به‌تنهایی با یک محصول قیری مایع که حاوی حلال‌های نفتی است، از نظر رفتار در برابر آتش یکسان نیست. وجود حلال فرار می‌تواند قابلیت اشتعال محصول را به میزان قابل توجهی تغییر دهد.
بنابراین در کارگاه باید از یک اصل ساده پیروی کرد:
اگر شاپان با یک حلال قابل اشتعال مخلوط شده است، مخلوط را از شعله، جرقه، سیگار، وسایل گرمایشی و سایر منابع اشتعال دور نگه دارید.
همچنین هنگام کار با چنین مخلوطی، تهویه مناسب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
برای آشنایی با خطرات خود حلال، باید به مقاله ایمنی همان ماده مراجعه شود؛ زیرا هر حلال ویژگی‌ها و الزامات ایمنی خاص خود را دارد.
شاپان را در شرایطی نگهداری کنید که احتمال تماس، ریخت‌وپاش و آلودگی محیط کاهش پیدا کند.
نکات مهم عبارت‌اند از:
قبل از شروع کار، این موارد را بررسی کنید:
□ محیط کار تهویه مناسب دارد.
□ تا حد امکان کار در فضای آزاد انجام می‌شود.
□ شاپان و حلال از شعله و منابع جرقه دور هستند.
□ دستکش مناسب در دسترس است.
□ در صورت نیاز از عینک محافظ استفاده می‌شود.
□ ظرف شاپان سالم و دارای برچسب است.
□ مواد شیمیایی در ظروف نامناسب یا ظروف مواد غذایی نگهداری نمی‌شوند.
□ پارچه‌ها و وسایل آلوده در محیط کار رها نشده‌اند.
□ در صورت استفاده از حلال، SDS آن نیز در دسترس است.
□ پس از پایان کار، دست‌ها و تجهیزات آلوده به‌طور مناسب تمیز می‌شوند.
شاپان‌کاری در کارگاه معرق و منبت، مانند بسیاری از فعالیت‌های مرتبط با مواد شیمیایی، با رعایت چند اصل ساده می‌تواند با خطر بسیار کمتری انجام شود.
مهم‌ترین نکته این است که خطرات شاپان را از خطرات حلال مورد استفاده جدا کنیم. تماس مستقیم شاپان با پوست و چشم باید تا حد امکان کاهش پیدا کند و کار در محیط دارای تهویه مناسب انجام شود.
از طرف دیگر، اگر شاپان با حلالی مانند بنزین رقیق شود، ویژگی‌های خطر آن حلال نیز وارد فرایند می‌شود. در چنین شرایطی، خطراتی مانند اشتعال‌پذیری و بخارات حلال باید بر اساس اطلاعات ایمنی همان ماده بررسی شوند.
در نهایت، برای شناخت دقیق خطرات یک محصول خاص، SDS همان محصول معتبرترین مرجع عملی برای تعیین اقدامات احتیاطی، نگهداری، کمک‌های اولیه و تجهیزات حفاظت فردی است.
اگر شما هم جزء علاقمندان به هنر معرق کاری ویا منبت کاری هستید و از دیدن محصولات و دست سازه های چوبی لذت می برید و خرید صنایع دستی چوبی معرق کاری و منبت کاری شده برایتان جذاب است می توانید به صفحه فروشگاه زیروبم مراجعه کنید تا از محصولات چوبی دست ساز ما دیدن نمائید.
و جهت استفاده بهتر و آشنایی با بخش های مختلف مجموعه هنری زیروبم می توانید به مقاله آشنایی با مجموعه هنری زیروبم مراجعه نمائید و با بخش های مختلف این مجموعه آشنا شوید.
