در هنرهای ظریف چوبی مانند معرق و منبت، زیبایی نهایی کار فقط به مهارت در برش و فرم‌دهی محدود نمی‌شود؛ بلکه مرحله رنگ‌کاری و پرداخت، نقش بسیار مهمی در جلوه‌ی نهایی اثر دارد. یکی از موارد پرکاربرد و در عین حال اثربخش در زیبایی آثار معرق و منبت، شاپان کاری است که به‌خوبی می‌تواند عمق، بافت و رگه‌های طبیعی چوب را برجسته‌تر نشان دهد.
شاپان کاری در معرق و منبت نه‌تنها باعث افزایش جذابیت بصری اثر می‌شود، بلکه به کار جلوه‌ای حرفه‌ای و اصیل می‌بخشد. با این حال، استفاده صحیح از شاپان نیازمند شناخت دقیق، تکنیک‌های اجرایی مناسب و رعایت نکات ایمنی است.
در این مقاله به‌صورت کامل بررسی می‌کنیم که شاپان چیست، چه کاربردی در معرق و منبت دارد و چگونه می‌توان از آن به‌صورت اصولی و حرفه‌ای استفاده کرد.
شاپان در واقع یک رنگ نیست، شاپان از نوعی قیر تصفیه شده ساخته می شود و به صورت نیمه مایع و غلیظ در ظرف های یک کیلویی به فروش می رسد. وبه رنگ های شاپان مشکی و شاپان قهوه ای موجود است.
شاپان به عنوان یک ترکیب سنتی و کارگاهی شناخته می‌شود؛ که برای ایجاد سایه، عمق و کهنگی روی چوب ،برجسته تر کردن نقوش چوب و تیره کردن چوب های روشن مثل چوب نراد مورد استفاده قرار می گیرد. و در اصطلاح معمول و محاوره ای با نام شاپون شناخته می شود.
برای استفاده از شاپان آن را با حلال مناسب (بنزین) ترکیب می کنند و مورد استفاده قرار می دهند.
برای این کار لازم است مقداری از شاپان را در یک ظرف جداگانه بریزید و آن را با میزان مناسبی از بنزین ترکیب کنید.برای این کار لازم است حوصله کنید تا شاپون به صورت کامل با شاپون مخلوط شود.
رنگ هایی که از ترکیب شاپان و بنزین به دست می آید به رنگ های فندقی،گردویی روشن ،گردویی تیره و قهوه ای سوخته می باشد. و میزان تیرگی و روشنی رنگ ها بستگی به ترکیب میزان بنزین وشاپان دارد. هرچقدر میزان بنزین را بیشتر کنیم رنگ شاپان روشن تر می شود.
میزان تیرگی و روشنی رنگ شاپان به صورت تجربی به دست می آید و می توانید بعد از حل کردن رنگ شاپان با بنزین آن را بر روی یک تکه چوب امتحان کنید و با کم و زیاد کردن بنزین یا شاپان رنگ مورد نظر خود را آماده کنید.
نکته: بهتر است بعد از حل کردن کامل بنزین و شاپان به ارامی شاپان را به ظرف دیگری منتقل کنید تا ذرات حل نشده و رسوبات شاپان به این ترتیب در ته ظرف باقی بماند و از محلول ساخته شده جدا شود. این ذرات می تواند در هنگام شاپان کاری باعث ایجاد لک های تیره و غیر یکنواخت در کار شوند.
شاپان در پروژه‌های مختلف چوبی در هنر معرق و منبت مورد استفاده قرار می گیرد.
در هنر منبت وقتی هنرمند از دل یک چوب نقوش خاصی را با کنده کاری ایجاد می کند برای نمایش و جلوه بیشتر خطوط و یا کهنه کاری در برخی از کارهای منبت، متناسب با نوع کار از شاپان کاری استفاده می شود تا نمایش خطوط اجرا شده بیشتر دیده شود و به نمایش گذاشته شود.
در تصویر بالا که بخشی از یک تابلو نیمه ساخته معرق -منبت برجسته پلکانی را نشان می دهد برای نمایش بهتر خطوط و نقش ها در قسمت بناها برای نمایش درزها و خطوط و نمایش عمق کار، پس از اتمام کار منبت کاری چوب و سنباده زدن چوب، از شاپان کاری استفاده شده است.
گاهی نیز برای برجسته کردن رگه‌های طبیعی چوب و افزایش زیبایی و تیره کردن رنگ چوب از شاپان استفاده می شود.
با توجه به چوبی که برای یک اثر هنری و یا ظروف چوبی استفاده می شود، ممکن است رنگ چوب متناسب با کار مورد نظر نباشد در این حالت با استفاده از شاپان کاری، چوب مورد نظر را تیره تر می کنیم. مانند صندوقچه های چوبی که در تصویر بالا می بینیم.مراحل ساخت و تزئین کامل این صندوقچه به طور کامل در بخش پروژه های عملی با عنوان مراحل ساخت صندوقچه چوبی معرق نمایش داده شده وبه صورت مفصل آموزش داده شده است.
در صورتی که سطح چوب قرار است شاپان کاری شود؛ انجام عملیات شاپان کاری به صورت ذیل انجام می شود:
1-سنباده کاری سطح کار
2-شاپان کاری سطح کار
در اینگونه موارد باید رنگ مورد نظر شاپان را تنظیم کنیم و از تیرگی و روشنی آن اطمینان حاصل کنیم. (با امتحان رنگ بر روی یک تکه کوچک از چوب)
برای شاپان کاری بر روی سطح چوب می توانید از پارچه مناسبی استفاده نمایید که پرز ندهد چون در صورت پرز دادن به سطح چوب می چسبد و کار خراب می شود. توصیه می شود از باندهای پانسمان استفاده کنید.
بعد از آغشته کردن پارچه به شاپان، پارچه رافقط یک بار بر روی سطح چوب بکشید و به همین ترتیب در کنار هم این کار را انجام دهید .تکرار شاپان زدن در یک ناحیه می تواند موجب تیره تر شدن آن قسمت و عدم یکنواختی رنگ شاپان روی سطح کار شود.
در صورتی که بعد از یک بار رنگ کردن با شاپان خواستید رنگ را تیره تر کنید شاپان تیره تری تهیه نمایید و مجددا رنگ نمائید.
اشتباهات رایج: اگر برای تیره تر کردن رنگ شاپان بخواهید با تکرار رنگ آمیزی همان شاپان اولیه ای که ساختید این کار را انجام دهید شاید میزان کمی تیره تر شود ولی بعد از تکرار، چون منافذ چوب پر می شود رنگ پذیری چوب از بین می رود .پس بهتر است رنگ تیره تری بسازید و مجددا با رنگ جدید رنگ آمیزی کنید.
3-سیلر زدن سطح کار
بعد از مرحله شاپان کاری و در صورت اجرای مراحل نصب قطعات معرق کاری شده بعد از نصب تمام جزئیات، سیلر کاری و پوشش نهایی کار انجام می شود.
نکته: بعد از شاپان کاری به هیچ عنوان نمی توانید سیلر کاری را به صورت دستی انجام دهید. باید پاشش با پیستوله انجام شود.
در صورتی که کار منبت کاری شده است و برای ایجادعمق در قسمت های درزها و شیارها از شاپان کاری می خواهیم استفاده کنیم؛ مراحل کار به صورت ذیل می باشد:
1-انجام منبت کاری تا مرحله پردازش نهایی
2-سنباده کاری کامل کار
3-سیلر زدن سطح کار
سیلر کاری باید به نحوی انجام شود که منافذ درزها را نپوشاند.
4-شاپان کاری درزها و شیارها با استفاده از قلمو
5- پاک کردن و تمیز کردن سریع شاپان اضافی از روی سطح کار
اتفاقی که در طی انجام این مراحل می افتد این است که منافذ ریز چوب در سطح کار با سیلر کاری پوشانده می شود ولی با توجه به اینکه برای سیلر کاری، دسترسی ما به شیارها آسان نیست، شیارها با سیلر پوشانده نمی شوند. که البته ما هم آگاهانه از نفوذ سلیر در قسمت هایی که می خواهیم شاپان کاری کنیم جلوگیری می کنیم. به این ترتیب زمانی که شروع به شاپان کاری می کنیم شیار ها و منافذ تیره تر می شوند و عمق و درز ها بهتر نمایش داده می شوند. وتمیز کردن سریع شاپون با پارچه کمک می کند تا اضافه های شاپون از روی کار پاک شود.این کار باید چند ثانیه بعد از شاپان کاری انجام شود. در غیر این صورت به داخل بافت چوب نفوذ می کند و پاک نمی شود.
از آنجا که شاپان معمولاً همراه با حلال‌ها و مواد فرار مورد استفاده قرار می‌گیرد، رعایت نکات ایمنی هنگام کار با آن اهمیت دارد. برای آشنایی با اصول تهویه، حفاظت تنفسی، دستکش و سایر نکات ایمنی، مقاله «ایمنی کار با شاپان» و ایمنی کار با بنزین را مطالعه کنید.
این دسته از آموزش ها که در مجموعه هنری زیر وبم برای شما ارائه می شود، محیطی است جهت ارائه تجربیات بزرگ و کوچکی که فقط در اجرای کار می توان آن را کسب کرد.وما این محیط را فراهم کردیم تا تمام تجربیات و زیروبم هنر معرق ومنبت را به شما انتقال دهیم.
پیشنهادها و نظرات خود را در بخش دیدگاه های همین صفحه با ما درمیان بگذارید و با این کار ما را در ارائه بهتر و با کیفیت تر مطالب یاری نمائید، تا محیطی فراهم شود برای استفاده بهتر همه هنرجویان و هنردوستان عرصه معرق و منبت.
اگر شما هم جزء علاقمندان به هنر معرق کاری ویا منبت کاری هستید و از دیدن محصولات و دست سازه های چوبی لذت می برید و خرید صنایع دستی چوبی معرق کاری و منبت کاری شده برایتان جذاب است می توانید به صفحه فروشگاه زیروبم مراجعه کنید تا از محصولات چوبی دست ساز ما دیدن نمائید.
جهت استفاده بهتر و آشنایی با بخش های مختلف مجموعه هنری زیروبم می توانید به بخش آشنایی با مجموعه هنری زیروبم مراجعه نمائید و با بخش های مختلف این مجموعه آشنا شوید.
