آشنایی با هنر مشبک چوب دنیایی تازه و جذاب را به روی هنرمندان به هنر صنایع دستی چوبی می گشاید .هنر مشبک چوب، هنری است که زیر مجموعه هنر معرق است. ماده اولیه و اصلی کار چوب و مهم ترین ابزار کار در این هنر اره مویی می باشد.
در ویدئوی زیر به معرفی این هنر پرداخته ایم.
در صورت دسترسی آسان به یوتیوب می‌توانید این ویدئو را از کانال یوتیوب ما ببینیدhttps://youtu.be/5lDrbf3AbrY?si=62iFrh3i84j3npV
مشبک کاری چوب به معنای خارج کردن بخش هایی از چوب بر اساس طرح ها و نقش های خاص می باشد.
ماده اصلی برای اجرای مشبک، “چوب” است.در هنر مشبک، مهم ترین ابزار مورد استفاده، “کمان اره” است. هنرمند با استفاده از کمان اره ،قسمت های خاصی از طرح را برش کرده و خارج می نماید. تفاوت هنر مشبک با سایر کارهای معرق کاری در این است که در هنر مشبک، تکه های چوب از قسمت های میانه خارج می شود و هنرمند راهی به بخش های داخلی طرح ندارد مگر اینکه برای برش هر قسمت از طرح ، میانه طرح را سوراخ کند و برش تکه های چوب را در میانه کار انجام دهد.
به علت شباهت ونزدیکی هنر مشبک چوب و هنر گره چینی در این مبحث لازم دیدیم تا به توضیحاتی در خصوص هنر گره چینی نیز بپردازیم و تفاوت های آنها را بیان کنیم.
گره‌چینی نیز یکی از هنرهای سنتی وابسته به معماری و صنایع چوبی ایران است که اساس آن بر ترکیب منظم اشکال هندسی و گره‌های هندسی است.
در گره‌چینی، قطعات باریک چوبی یا «آلت‌ها» بر اساس یک الگوی هندسی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و معمولاً با ایجاد اتصال‌های مشخص، یک شبکه منظم به وجود می‌آورند.
گره‌چینی در در و پنجره‌های سنتی، ارسی‌ها، جداکننده‌ها و عناصر معماری کاربرد فراوان داشته است.
تصویر زیر نمونه ای است از گره چینی چوبی، در درِ قدیمی کاروانسرای عباسی نیشابور.
مشبک‌کاری چوب و گره‌چینی هر دو از هنرهای سنتی و تزئینی مرتبط با چوب هستند، اما در شیوه اجرا و ساختار با یکدیگر تفاوت دارند. در مشبک‌کاری، روش اصلی ایجاد طرح از طریق برش و حذف بخش‌هایی از زمینه چوب است؛ بنابراین قسمت‌های خالی و باقی‌مانده چوب، در شکل‌گیری نقش نهایی اهمیت دارند. طرح‌های مشبک می‌توانند تنوع زیادی داشته باشند و شامل نقوش گیاهی، اسلیمی، هندسی، کتیبه‌ای و دیگر الگوهای تزئینی باشند. این هنر در ساخت تابلوهای تزئینی، وسایل چوبی، در و پنجره و دیگر عناصر دکوراتیو کاربرد دارد. در مقابل، گره‌چینی بر پایه کنار هم قرار دادن و اتصال قطعات باریک و هندسی چوب شکل می‌گیرد و عنصر اصلی آن آلت‌ها و گره‌های هندسی است. ساختار گره‌چینی معمولاً از نظم هندسی و الگوهای مشخص گره پیروی می‌کند و بیشتر در عناصر معماری سنتی مانند در و پنجره، ارسی و جداکننده‌های معماری به کار می‌رود. بنابراین می‌توان گفت تفاوت اصلی این دو هنر در شیوه شکل‌گیری نقش است؛ در مشبک‌کاری نقش با برش و ایجاد فضای خالی در یک زمینه شکل می‌گیرد، در حالی که در گره‌چینی نقش از ترکیب و اتصال قطعات هندسی به وجود می‌آید.
مشبک‌کاری چوب با گره چینی متفاوت است ولی این دو ارتباط تاریخی و فنی نزدیکی دارند.
آنچه در منابع معتبر در خصوص تاریخچه مشبک کاری توضیح داده می شود، بیشتر به ساخت شبکه‌های چوبی و ترکیب‌های هندسی مرتبط است. در حالی که مشبک‌کاری به معنای رایج امروزی در صنایع‌دستی چوب می‌تواند به شیوه‌ای اشاره کند که هنرمند با برش و برداشتن قسمت‌هایی از یک صفحه چوب، نقش و فضای خالی ایجاد می‌کند.
با این توضیح به تاریخچه هنر مشبک خواهیم پرداخت.
مشبک کاری چوب را نمی توان به یک تاریخ یا یک دوره مشخص نسبت داد. استفاده از ساختارهای شبکه ای و مشبک در هنر و معماری ایران سابقه ای طولانی دارد و نمونه های تاریخی باقی مانده از شبکه های چوبی و کارهای هندسی، دست کم از قرون میانه اسلامی قابل شناسایی اند. از جمله نمونه های تاریخ دار، شبکه چوبی منبر مسجد چامع نائین است که به سال 711 هجری قمری (1311 میلادی) تعلق دارد. این شیوه های کار با چوب در دوره صفوی به شکوفایی بیشتری رسیدند و در بناهایی مانند کاخ های هشت بهشت و چهل ستون اصفهان نمونه های ارزشمندی از آنها باقی مانده است.
بعد از این توضیحات به مراحل ونحوه اجرای هنر مشبک خواهیم پرداخت.
برای اجرای کار مشبک ،باید طرحی انتخاب شود که قابلیت اجرا شدن را داشته باشد. برای این کار لازم است ابتدا طرحی را که انتخاب می کنیم بررسی کنیم و ببینیم چه بخش هایی از آن را می توانیم خارج کنیم چه بخش هایی باید باقی بماند . در صورتی که طرح قابلیت اجرا شدن به صورت مشبک را داشته باشد؛ آن را چاپ و اجرا می کنیم.
طرح مورد نظر با توجه به اینکه به چه منظور قرار است استفاده شود تعیین اندازه می شود و بر روی کاغذ چاپ می شود و در صورت لزوم اصلاحات لازم انجام می شود.
برای اجرای طرح مشبک ،انتخاب چوب از دو جهت مهم است.
1- نوع چوب که باید استقامت کافی داشته باشد تا در طی اجرا نشکند.
2- انتخاب چوب با ضخامت مناسب
در صورتی که قرار باشد فقط مشبک اجرا شود ضخامت چوب حدود 2 میلی متر لازم است.و در صورتی که قرار باشد بر روی مشبک منبت هم اجرا شود حدود3 میلی مترضخامت لازم داریم. البته این اندازه ها حدودی است و اندازه ای است که بعد از سنباده کاری نهایی باقی می ماند.
چوب های مناسب برای مشبک کاری:
توجه داشته باشید که فقط دانستن نام چوب برای انتخاب چوب مناسب کفایت نمی کند و باید به جزئیات بیشتری توجه نمائید . از جمله اینکه چوب انتخابی ترک و یا گره نداشته باشد و یا به علت باختگی چوب ممکن است استحکام چوب کم باشد. برای مطالعه بیشتر در مورد چوب های باخته می توانید به مقاله چوب باخته چه چوبی است؟ مراجعه نمائید.
نصب طرح بر روی چوب شامل 3 مرحله است:
1-سنباده زدن سطح چوب: قبل از اینکه طرح را بر روی چوب نصب کنیم باید ابتدا مراحل سنباده کاری سطح چوب را به صورت کامل و در هر 2 سمت چوب اجرا نمائیم. برای آگاهی از نحوه سنباده زدن چوب و مراحل اجرای آن می توانید مقاله سنباده زدن چوب را مطالعه نمائید.
2-پوشاندن سطح چوب با چسب کاغذی:با توجه به اندازه طرح چاپ شده بخشی از چوب را با چسب های کاغذی می پوشانیم . در صورتی که طرح بزرگ باشد چسب کاغذی را در چند ردیف کنار هم می چسبانیم.
3- نصب طرح کاغذی با استفاده از چسب چوب: بعد از آن طرح را کامل با چسب چوب بر روی چسب کاغذی می چسبانیم. در مقاله آموزش نصب خط نوشته روی چوب می توانید نحوه نصب چسب کاغذی و نصب طرح های کاغذی را در ویدئوی ارائه شده مشاهده نمائید.
سوراخ کردن قسمت هایی که قرار است برش شوند و خارج شوند توسط مته دستی و یا برقی انجام می شود. توجه داشته باشید که سوراخ کاری را درست انجام دهید و فقط قسمت هایی که نیاز است خارج شود را سوراخ نمائید.
بهتر است برای جلوگیری از اشتباهات احتمالی مرحله به مرحله کار سوراخ کاری را انجام دهید .
اجرای کامل یک طرح مشبک کاری، در مقاله مشبک کاری چوب، هم به صورت ویدئو نمایش داده شده است و هم توضیحات کامل و مراحل اجرای آن شرح داده شده است. این مقاله و مقاله مشبک کاری چوب یک راهنمای کامل و جامع می باشد برای افرادی که می خواهند مشبک کاری چوب را بیاموزند و اجرا کنند.
تیغه کمان اره ،در هر قسمت که سوراخ شده ،وارد می شود و با مشتی (ابزار بستن پیچ خروسک کمان اره) محکم می شود و برش انجام می شود. بعد از اتمام برش تیغه باز می شود و کمان از قسمت مورد نظر خارج می شود.تکه چوب برش شده هم خارج می شود. و این مرحله برای خارج کردن تمام قسمت های طرح که قرار است تکه چوب خارج شود انجام می شود.
اجرای این مرحله از کار نیاز به صبوری و حوصله دارد تا بتوانید یک کار حرفه ای با برش های تمیز داشته باشید.
بعد از اتمام کار برش باید طرح از روی چوب جدا شود . که به علت نصب چسب کاغذی به راحتی با جدا کردن چسب کاغذی از روی چوب می توانیم طرح را جدا کنیم . و برای اطمینان از تمیز درامدن کار ، با سنباده نرم 180 یا 220 سطح کار مشبک شده را به آرامی سنباده می زنیم تا هم پرزهای ریز ناشی از برش از بین برود و هم آثار چسب کاغذی کاملا پاک شود.
و در پایان، سیلر زدن سطح کار به منظور پر کردن تمام خلل و فرج سطح چوب انجام می شود؛ و بعد از آن پوشش سطح چوب توسط محافظت کننده وبراق کننده سطح چوب مانند نیم پلی استر،کیلر و یا روغن اجرا می شود تا از چوب در مقابل عوامل فیزیکی و بیولوژیکی محافظت نماید. برای آگاهی بیشتر از مواد پوششی و محافظتی چوب می توانید مقاله معرفی کامل مواد پوششی ومحافظتی چوب درمعرق و منبت را مطالعه نمائید.
هنرمشبک کاری چوب،گاه به طور مستقل ولی به طور عمده با برخی دیگر از هنرهای مرتبط با چوب،به ویژه با منبت،همراه می شود. هر محصول مشبک کاری، نشانه ای از ذوق وهنر و صبر وحوصله هنرمندی شایسته است که منجر به ایجاد یک اثر سرشار از ظرافت و زیبایی شده.
برای تزئین کار مشبک نیز می توان آن را با سنگ های تزئینی فیروزه ویاقوت نیز تزئین نمود.
زمانی که کار مشبک با هنر منبت تلفیق می شود، در اینصورت با توجه به نوع کار باید چوب با ضخامت مناسب ، انتخاب شود و پس از چسباندن طرح و مشبک نمودن ،کار منبت بر روی آن انجام می شود.
در خلق آثارهنری با چوب ،یکی از موارد پرطرفدار و جذاب ،خلق تابلوهای چوبی خطاطی است. تابلو خط هایی که به صورت درهم کار شده اند در ابتدا باید مشبک شوند و سپس منبت کاری شوند.
از هنر مشبک چوب همچنین می توان برای خلق آثاری همچون قاب آینه ،سینی ،تزئین صندوقچه های چوبی ،ساخت درب های چوبی ،ساخت اکسسوری های چوبی وحتی با اجرای خلاقیت های منحصر به فرد خود آثار تلفیقی از هنر مشبک چوب ومدرنیته را به ظهور برسانید.
آنچه که در تصویر زیر می بینید نمونه ای است از اجرای یک مشبک خلاقانه .طرح مورد نظر نقاشی است از طرح یک گل که به روش معکوس از آن برای طرح مشبک استفاده شده است یعنی زمینه ای مربع شکل برای آن در نظر گرفتیم ، زمینه کار را حفظ کردیم و قسمت هایی که طرح گل بود را خارج نمودیم.
همچنین تلفیق کارهای چوبی مشبک کاری شده با انواع مختلفی از سنگ های فیروزه و یاقوت ،مس و حتی سایر فلزات تزئینی می تواند به آثار شما خلاقیت ونوآوری بیفزاید.
هنر مشبک زیر مجموعه ای از هنرهای سنتی چوب است و برای اینکه فردی بتواند کارهای مشبک کاری را اجرا نماید باید ابتدا روی اصول برشکاری معرق مسلط باشد و با آگاهی از مراحل اجرای هنر مشبک می تواند به صورت کامل این هنر را بیاموزد . برای یادگیری اصول برشکاری چوب می توانید از دوره آموزش مقدماتی معرق استفاده نمائید. و همینطور برای آشنایی با مراحل اجرای کار مشبک در عمل می توانید با پروژه عملی مشبک کاری چوب همراه شوید.
مشبک کاری چوب هنری است بسیار ظریف که نیاز به صبوری و دقت وحوصله دارد و به یاد داشته باشید که هر هنرمندی سلایق و ایده ها و خلاقیت های منحصر به فردی دارد که می تواند با یادگیری اصول اولیه مشبک کاری چوب و به کارگیری توانمندی های خود دنیایی تازه از هنر وزیبایی را بیافریند.
اگر شما هم جزء علاقمندان به هنر معرق کاری ویا منبت کاری هستید و از دیدن محصولات و دست سازه های چوبی لذت می برید و خرید صنایع دستی چوبی معرق کاری و منبت کاری شده برایتان جذاب است می توانید به صفحه فروشگاه زیروبم مراجعه کنید تا از محصولات چوبی دست ساز ما دیدن نمائید.
و جهت استفاده بهتر و آشنایی با بخش های مختلف مجموعه هنری زیروبم می توانید به مقاله آشنایی با مجموعه هنری زیروبم مراجعه نمائید و با بخش های مختلف این مجموعه آشنا شوید.
