منبت کاری چوب هنری است که شامل حکاکی و کنده کاری روی چوب است،که بر اساس نقشه ای منظم توسط هنرمند اجرا می شود. واز مواد ارزان قیمت (چوب )آثاری گرانبها تولید می شود. هر اثر هنری منبت کاری شده تلفیقی از هنر و حوصله هنرمندی است که ساعات زیادی را با صبر و حوصله و تلفیق آن با ذوق و هنر خود صرف ساخت آن اثر کرده است.
در ویدئو زیر با هنر منبت‌کاری چوب، ابزارهای مورد استفاده و نمونه‌هایی از این هنر سنتی آشنا می‌شوید. این ویدئوی آموزشی می‌تواند برای افرادی که به‌تازگی با منبت‌کاری آشنا شده‌اند و می‌خواهند شناخت اولیه‌ای از این هنر و ابزارهای آن به دست آورند، مفید باشد.
قدیمی ترین اثر منبت موجود که به نیمه اول قرن سوم برمی گردد ،یک لنگه در چوبی متعلق به مسجد جامع عتیق شیرازدر موزه پارس شیراز است که در دوره عمربن لیث صفاری ساخته شده است و دارای زیر ساختی از چوب تبریزی استو روی آن با خلال های گردو ،نقوش پنج ضلعی بسیار زیبایی به وجود آورده وبا میخ های کوچک آهنین کوبیده اند.نمونه بعدی یک سر در منبت کاری شده از چوب کاج است که مربوط به قرن چهارم هجری است و روی آن با ظرافت کامل ،خطوطی کوفی کنده کاری شده است.
بعد از ظهور اسلام هنر منبت کاری چوب برای تزئین رحل قرآن ،درب وپنجره و منابر ومسجد و اماکن متبرکه به کار گرفته شد که نمونه های متعددی از آن هم اکنون در موزه ها و سایر مراکز هنری ایران و جهان وجود دارد.
زمینه کار دست نخورده باقی می ماند و تنها نقوش تراشیده می شوند. وبه وسیله ابزار ساده تراش ویا مغارنقوش ایجاد شده و کار دیگری روی دیواره ویا روی سطح نقوش انجام نمی شود.مانند نوشته های روی سنگ های مزار.به این نوع از منبت حکاکی گفته می شود.
نقش برجسته ای است که از سطح زمینه کار بیرون نیامده است وبا حاشیه کنار کادر همسطح می باشد.در این نوع منبت ،به جای نقش ،زمینه تراشیده می شودوبا برداشته شدن زمینه کار،به صورت کم عمق و مسطح ،نقوش خود را نشان می دهند. در این نوع منبت بر روی نقوش نیز تراش یا تزئین خاصی انجام نمی شود.
بارولیف ،منبت نقش برجسته ای که از سطح زمینه کار بالاتر آمده باشد.
منبت اورولیف مرحله کامل تری از بارولیف است ،برجستگی ها ،بسیار زیاد می شود و از رویه کار کاملا بیرون می زند.
این نوع منبت نام خود را از قلم های تراش دست ساخت کوچکی که تنها ابزار لازم برای ساخت اینگونه منبت است ،گرفته است.
شهر آباده در استان فارس سابقه ای چند صد ساله در این هنر دارد.
تفاوت پیکره وانواع دیگرمنبت کاری چوب این است که پیکره کاملا برجسته است.
در این هنر ،به قدری زیر و روی کاراز چوب های اضافه تراشیده (باربرداری ) می شود تا دور تا دور طرح غیر از پایه ،تراشیده و آزاد شده ،حجمی مستقل وسه بعدی به دست آید.
پیکره سازی به روش سنتی به دو صورت کلی انجام می گردد:
1- یک پارچه 2-چند تکه
یک پارچه:این شیوه پیکره سازی ،خود به دو دسته تقسیم می شود.
1- کار روی کنده: در کار روی کنده نیاز به مهارت وتجربه بیشتری است،هنرمند باید بتواندطرح مورد نظر را به صورت ذهنی ،در کنده به حالت سه بعدی ،مشاهده و درک کرده و سپس اقدام به باربرداری چوب های اضافی نماید.در این روش هنرمند می تواند از گره ویا ترک کنده به عنوان بخشی از طرح خود استفاده نماید.
2- کار روی الوار: در شیوه کار روی الوار،معمولا قطعه چوبی به شکل مکعب یا مکعب مستطیل ، در ابعاد مورد نیاز برش می شود ،سپس طرح موردنظر روی کار کشیده یا چسبانده می شود وپس از آن به وسیله اره فلکه ویا حتی مته محیط دور کار دوربری شده وچوب های اضافه تا حدی از سطح کار جدا می شود پس از این مرحله هنرمند شروع به تراشیدن بار اضافه از سطح کاربه وسیله مغارو در نهایت سوهان کاری کرده تا شکل مورد نظر را به صورت کامل درآورد.
چند پارچه:در این روش که بخصوص برای ساخت پیکره هایبزرگ ویا دارای اضافات خارج از اندازه کنده های معمولی استفاده می شود.مانند غزال هایی با شاخ ،گردن و پاهای کشیده ،طرح به چند قسمت تقسیم شده ،هر قسمت جداگانه از چوب ساخته و پرداخته می شود و در نهایت به وسیله ایجاد حفره در یک طرف وگذاشتن میله ای چوبی به اندازه حفره در طرف دیگروسپس چسب زدن و در هم کردن میله در حفره ،قطعات جدا از هم ،محکم به یکدیگر متصل می شوند. البته برای این کار لازم است هنرمند علاوه بر دقت در چسباندن ،به خطوط چوب و نقش ورنگ آن کاملا توجه نماید تا محل اتصال قطعات به راحتی قابل تشخیص نباشد.
درخصوص طرح مربوط به پیکره سازی چوبی، گاه طرحی از پیش طراحی ویا سفارش داده می شود؛در این صورت هنرمند متناسب با طرح مورد نظر،چوب خود را انتخاب می نماید.گاه نیز چوب یا کنده ای با شکل یا نقشی خاص به دست هنرمند می رسد که در این صورت بر اساس شکل خاص چوب ،طرحی برای آن درنظر گرفته می شود.
در این نوع منبت هنرمند از چوب های مختلف در رنگ های متفاوت استفاده می کند ؛که اغلب جهت ساخت تابلوهای معرق منبت از این روش استفاده می شود. منبتی که در معرق منبت استفاده می شود رولیف و بارولیف است . برای اجرای کارهای معرق منبت ،هرتکه چوب ابتدا معرق می شود و سپس منبت می شود.و گستره ی چوب هایی که برای این منظور استفاده می شوند وسیع تر است چون نیاز به تنوع رنگ می باشد.
اگر مایلید در خصوص معرق چوب بیشتر بدانید می توانید با کلیک بر روی مقاله معرق کاری چوب چیست؟ به صورت کامل و با جزئیات بیشتری در خصوص معرقکاری اطلاعات کسب نمائید.
در مشبک منبت ،ابتدا هنرمند طرح را مشبک می کند و سپس روی طرح مشبک شده منبت کار می کند.
برای دریافت آگاهی های بیشتر در خصوص مشبک کاری چوب می توانید با کلیک بر روی مقاله مشبک کاری چوب به صفحه مربوطه رفته و با هنر مشبک کاری بیشتر آشنا شوید.
مغار از مهم ترین ابزارهای منبت کاری چوب است که با گذشت زمان بسیار طولانی از این فن هنوز ابزارها به خصوص مغارها تغییر چندانی نکرده اند. در انتخاب و خرید مغارها ،کیفیت آنها بسیار مهم است.
مغارها وسایل تیز و برنده ای هستند که معمولا از سه قسمت دسته ،گلوگاه وتیغه تشکیل شده است.دسته مغارها از جنس پلاستیکی و یا چوبی است.مغارها مهم ترین وسایل برای کندن و تراشیدن هستند.
مغارها از نظر فرم و اندازه انواع مختلفی دارند و شامل انواع :
مغارتخت (با مقطع سر صاف)
مغار نیم باز(با مقطع سر منحنی باز)
گلویی (با مقطع سر گودتر از نیم باز)
شفره (با سر مقطع هفت مانند)
و نمونه های دیگرمغارها که هر کدام از این مغارها در اندازه های مختلفی موجود هستند که با شماره هایی که بر روی آنها حک می شود قابل شناسایی هستند.مغارها بر اساس عرض تیغه شماره گذاری می شوند.
مغار تخت بیشترین کاربرد را در منبت کاری داشته و سایر مغارها برای سهولت و سرعت بخشیدن بیشتر به کار و یا باربرداری در انحنا ها مورد استفاده قرارمی گیرند. در زمان مغار زدن هرچقدر زاویه مغار با چوب کم تر باشد میزان باربرداری کم تر خواهد بود و هر چقدر شیب مغار تند تر باشد میزان باربرداری بیشتر و عمیق تر خواهد بود.
برای اجرای یک طرح منبت باید :
ابتدا طرح ونقش مورد نظر انتخاب شود.
چوب مناسب با توجه به طرحی که مشخص شده ودر ابعاد مناسب انتخاب شود.
گاهی ممکن است این دو مرحله از کار جابه جا شود یعنی هنرمند با توجه به چوب موجود و ابعاد آن ،طرح ونقشی خاص را برای اجرا انتخاب کند و طرح را متناسب با ابعاد چوب مورد نظر آماده کند.
سپس طرح باید روی چوب قرار گیرد ؛این کار می تواند از طریق انتقال طرح با کاربن بر روی چوب باشد ویا انتقال طرح با روغنی کردن کاغذ و سپس مدادی کردن روی خطوط طرح که منجر به انتقال طرح بر روی چوب می شود
و یا چسباندن طرح کاغذی با استفاده از چسب چوب بر روی چوب باشد. ویا در صورتی که شخص منبت کار با طراحی آشنا باشد ،به روش مستقیم طرح را روی سطح چوب بکشد.
در منبت کاری چوب نقش برجسته بعد از انتقال طرح بر روی چوب ،اطراف طرح توسط مغار مناسب از زمینه جدا می شود و زمینه کار باربرداری می شود. میزان بار برداری بستگی به طرح مورد نظر دارد که تا چه اندازه قرار است از زمینه کار فاصله داشته باشد. و سپس بسته به طرح مورد نظر شروع به فرم دهی قسمت های مختلف طرح می نمایند.ممکن است در ضمن اجرای کار منبت کاری چوب نیاز شود مجددا بار برداری زمینه بیشتر شود. هنرمند باید به تناسب و میزان باربرداری قسمت های مختلف کار توجه نماید تا هماهنگی لازم در ارتفاع و عمق طرح هم وجود داشته باشد .
پس از باربرداری و فرم دهی کامل طرح با کمک مغار،برای تمیزی و زیبایی بیشتر کار،هنرمند قسمت های مختلف کار را با استفاده از سنباده های دستی ، سنباده می زند؛ به نحوی که فرم کار کاملا حفظ شود.
پس از اطمینان از صاف و سیقلی شدن طرح منبت شده برای محافظت از آثار هنری ارزشمند ، در چند مرحله سیلر زده می شود. ودر صورت تمایل برای جلای بیشتر کار از رنگ ها ی پلی استر و یا نیم پلی استر روی کار منبت شده استفاده می شود.
گاهی نیز برای محافظت از آثار منبت کاری شده از روغن های مخصوص استفاده می شود به خصوص برای ساخت ظرف های چوبی منبت کاری شده.
عمده ترین ماده اصلی در منبت کاری ،چوب است .
چوب مناسب برای منبت کاری باید رنگ مناسب و زیبا و در عین نرم بودن ،بافت محکمی داشته باشد. تا حد امکان گره کمتری داشته باشد و مقاوم در برابر سایش و کنده کاری باشد.
مناسب ترین چوب برای منبت کاری ،چوب گردواست . و همینطور چوب های راش ،چنار،توسکا ،افرا ،ممرز، گلابی ،آبنوس ،فوفل ،عناب ،شمشاد ونارنج در منبت کاری مورد استفاده قرار می گیرد.
اگر شما هم جزء علاقمندان به هنر معرق کاری ویا منبت کاری هستید و از دیدن محصولات و دست سازه های چوبی لذت می برید و خرید صنایع دستی چوبی معرق کاری و منبت کاری شده برایتان جذاب است می توانید به صفحه فروشگاه زیروبم مراجعه کنید تا از محصولات چوبی دست ساز ما دیدن نمائید.
و جهت استفاده بهتر و آشنایی با بخش های مختلف مجموعه هنری زیروبم می توانید به مقاله آشنایی با مجموعه هنری زیروبم مراجعه نمائید و با بخش های مختلف این مجموعه آشنا شوید.
