چوب مهم ترین ماده اولیه در معرق کاری و منبت کاری می باشداز این رو نگهداری چوب از اهمیت بالایی برخوردار می باشد. در این قسمت ما به عنوان یک هنرمند می خواهیم از چوب ها ی برش شده و یا کنده هایی که به طرق مختلف به دستمان رسیده است ،طوری نگهداری کنیم که بتوانیم بهترین بهره برداری را از آنها داشته باشیم.
روزبه روز بر موارد مصرف چوب به ویژه بر میزان کاربرد آن در عرصه هنر افزوده می شود و انسان ها به مراتب و بیش از گذشته های نه چندان دور و حتی در حال حاضر قدر و منزلت آن را خواهند دانست. و هر روز افراد بیشتری به سمت هنرهای چوبی روی می آورند. لذا شناخت چوب و ویژگی های چوب ونحوه ی نگهداری چوب یک ضرورت است.
قبل از اینکه به چگونگی نگهداری چوب بپردازیم با ویژگی های مختلف چوب از جمله رطوبت چوب ، روش های خشک کردن چوب و ویژگی های الاستیسیته و پلاستیسیته و همگرایی و واگرایی چوب توضیحاتی خواهیم داد که درک این ویژگیها به شما کمک خواهد کرد تا بتوانید چوب را بهتر بشناسید و شرایط بهتری را برای نگهداری آن فراهم کنید.
چوب ماده ای است آب دوست و به رطوبت در حالتهای مایع وبخار،کاملا حساس است .یعنی اگر قطعه چوب خشکی در محیط مرطوب قرار گیرد رطوبت را جذب می کند و برعکس.
از طرف دیگر رطوبت چوب یکی از عوامل مهم مورد نیاز برای رشد وفعالیت عوامل بیولوژیکی مخرب چوب ،مانند حشرات و قارچ ها است. و در نتیجه باعث کاهش دوام و کیفیت چوب می گردد.
رطوبت در رنگ پذیری،چسب خوری و حتی اره کشی چوب تاثیر می گذارد.
رطوبت موجود در چوب به سه دسته تقسیم می شود:
آبی که به صورت مایع در حفره های سلول های چوب وجود دارد و در مراحل اولیه خشک کردن چوب ،از چوب خارج می شود.
این آب در داخل دیواره سلول های چوبی وبه حالت چسبیده با مولکولهای زنجیر سلول قرار دارد.جداسازی این آب از چوب به انرژی بیشتری نسبت به آب آزاد احتیاج دارد .پس چوب ابتدا آب آزاد و بعد آب آغشتگی را از دست می دهد.
آبی که در ساختمان مولکولی غشاء سلولی وجود دارد و جدا کردن آن از چوب مشکل می باشد وباید چوب تجزیه شود. این مقدار آب در اندازه گیری مقدار رطوبت چوب تاثیری ندارد.
چوبهای تازه قطع شده که دارای آب آزاد وآب آغشتگی در چوب می باشند به آن چوب تریا چوب سبز گفته می شود.
اگر چوب را پس از بریدن ،خوب خشک کنند ،سبک تر ومحکم تر می شود ؛ترک نمی خورد وپیچیده نمی شود.
خشک کردن چوب به دو طریق انجام می شود:
1- خشک کردن چوب در هوای آزاد که به آن روش طبیعی گفته می شود.
این روش اغلب در کارگاه های کوچک مورد استفاده قرار می گیرد.در این روش زمان خشک کردن طولانی است که این زمان خود ممکن است باعث تخریب و پوسیدگی چوب شود.و ممکن است با توجه به شرایط آب و هوایی چوب به اندازه کافی خشک نشود.و از عیب های عمده این روش به وجود آمدن ترک و پیچیدگی بعد از خشک شدن می باشد.
از مزایای این روش می توان هزینه کم تر،بی نیازی به تجهیزات کوره چوب خشک کنی و بهره گیری از امکانات طبیعی را ذکر کرد.
2- خشک کردن چوب در کوره های چوب خشک کنی که به آن روش مصنوعی گفته می شود.
در واحد های تولیدی بزرگ برای خشک کردن چوب از کوره چوب خشک کنی استفاده می شود که نیازمند تجهیزات و هزینه استفاده و نگهداری از کوره است.
از مزایای این روش زمان کمتر نسبت به روش خشک کردن طبیعی ،بدون پوسیدگی ،حشره زدگی ،پیچیدگی ،ترک و گسیختگی می باشد.قابلیت چسبندگی چوبی و قابلیت رنگ پذیری بهتراز دیگر مزایای این روش می باشد.
اگر قطعه چوبی را که کاملا از رطوبت اشباع شده باشد را به تدریج خشک کنیم و چوب رطوبت خود را از دست بدهد تا حدی که تمام آب آغشتگی از چوب خارج گردد حجم چوب کاهش پیدا می کند،این حالت کاهش را همکشیدگی گویند.
اگر همین قطعه چوب خشک را در معرض رطوبت قرار دهیم به تدریج رطوبت را جذب نموده و منبسط می گردد ودر نتیجه افزایش رطوبت حجم چوب نیز افزایش پیدا می کند که به این حالت واکشیدگی می گویند.
میزان همکشیدگی و واکشیدگی در چوب های مختلف متفاوت است.
همکشیدگی چوب که هنگام خشک کردن چوب پدید می آید باعث معایبی مانند ترک های سطحی ،ترک های مقطعی ،شکاف ،چین خوردگی و تاب برداشتن می شود و کیفیت چوب را پایین می آورد.
اگر بر یک قطعه چوب نیرویی وارد شود و در اثر آن نیرو تغیییر شکل به وجود آید ،پس از برداشتن نیرو تغییر شکل از بین رفته و چوب به حالت اول برگردد این تغییر شکل را تغییر شکل الاستیکی می نامند. مانند یک قطعه کش .
اگر مقدار نیروی وارد شده بر یک قطعه چوب به مقداری باشد که تغییر شکل به وجود آمده پس از برداشتن نیرو باقی بماند آن را تغییر شکل پلاستیکی می نامند.مانند کشیده شدن یک پلاستیک
در هنر معرق کاری چوب ،گاهی چوب ها بعد از اینکه خریداری می شوند دچار انحنا می شوند .ویا ممکن است حتی موقع خرید چوب با این مسئله مواجه شوید که چوبی که انتخاب کرده اید دچار انحنا است. عاملی که باعث می شود چوب ها دچار به اصطلاح” کشیدگی” شوند ودچار انحنا شوند معمولا به میزان رطوبت چوب و نحوه از دست دادن رطوبت آن بر می گردد.
در این صورت استفاده از چوب برای کارهای معرق کاری ویا منبت کاری می تواند سخت باشد و یا امکان نصب الگو بر روی آن به علت ناهمواری سطح وجود نداشته باشد.
در این صورت چه باید کرد؟
آیا این چوب دیگر قابل استفاده نیست وباید کنار گذاشته شود؟
خبر خوب این است که ما می توانیم چوب را صاف کنیم و به راحتی از آن استفاده کنیم.با استفاده از خاصیت پلاستیسیته چوب.
برای صاف کردن چوب هایی که کاملا خشک شده هستند ولی دارای انحنا هستند باید ابتدا چوب را زیر آب بگیریم تا تمام سطح چوب از دوطرف خیس شود و بعد ازآن ،چوب به صورت یکنواخت تحت فشار قرار داده شود.
در دو طرف چوب مورد نظر که قرار است صاف شود، از صفحات محکم چوب با ضخامت حداقل 2 سانتی متر ویا ام دی اف استفاده می کنیم و چوبی که تاب برداشته را بین این صفحات قرار می دهند و از پیچ دست و یا گیره های چوب استفاده می کنند وحالت پرس را برای چوب مورد نظر ایجاد می کنند.
وقتی چوب خیس شود و تحت فشار قرار گیرد و زمان مناسبی را طی کند می تواند صاف شود و به حالت اولیه برگردد. زمان لازم برای اینکه تاب چوب از بین برود به چند عامل بستگی دارد.به نوع چوب ،ضخامت چوب و میزان تاب خوردگی چوب .
ولی باید به چند نکته توجه داشته باشید :
چوبی که تاب خورده و کاملا خشک است اگر بخواهیم آن را یکباره تحت فشار زیاد قرار دهیم به احتمال زیاد می شکند ویا ترک برمی دارد . برای جلوگیری از این اتفاق این فشار را آرام آرام به چوب وارد می کنیم یعنی ابتدا فشار کم تری را به چوب وارد می کنیم وبعد از گذشت زمان مثلا یک روز آن را چک می کنیم و فشار را کمی بیشتر می کنیم به نحوی که این فشار در حدی نباشد که خارج از تحمل چوب باشد.فشاری که خارج از تحمل چوب باشد باعث ترک خوردن ویا شکستن چوب می شود. و در هر مرحله مجددا چوب را خیس می کنیم.بسته به تابی که چوب دارد این کار می تواند در یک مرحله ویا چند مرحله انجام شود،تا چوب کاملا صاف شود.
یک حالت زمانی است که کنده درخت ،هنوز خشک نشده و زمان زیادی از قطع درخت نگذشته وبه اندازه کافی آب میانی خودش را از دست نداده است. در این حالت بعد از برش چوب به صورت ورقه ورقه ای ،احتمال زیادی وجود دارد که چوب تاب بردارد. اگر در این شرایط بلافاصله بعد از برش چوب به دستمان برسد می توانیم با نگهداری مناسب از تاب خوردن چوب ویا ترک خوردن چوب جلوگیری کنیم.
چوب ها ی ورقه شده را در محیطی که در معرض آفتاب نباشد نگهداری کنید.
چوب ها را به صورت عمودی و در راستای بافت چوب به دیوار تکیه دهید.
روزی یک بار یا دو بار، به آن سر بزنید و جهت چوب را تغییر دهید تا اگر در حال ایجاد قوس است از آن جلوگیری شود.
گاهی نیز ضخامت چوب کمی بیشتر است ویا روش بالا به دلایل مختلف جواب نمی دهد که در این صورت نیاز است که چوب تحت فشار قرار گیرد تا از ایجاد انحنا و قوس چوب جلوگیری شود. در این حالت چون چوب هنوز خیس هست و آبهای میان بافتی خودش رو از دست نداده می توانیم تا زمانی که چوب آب خود را از دست می دهد، آن را تحت فشار قرار دهیم. انجام این کار به وسیله پیچ دست ویا گیره امکان پذیر است . ویا اینکه باید تحت فشار یک جسم سنگین قرار گیرد.
در صورتی که چوب ها به تعداد چند عدد باشند بهتر است بین آنها از لایه های کارتن استفاده کنیم تا رطوبت بین چوب به کارتن ها منتقل شود و باعث پوسیدگی ویا کپک زدن چوب نشود.این کار را روزانه تکرار کنید و کارتن هایی که خیس شده اند را تعویض کنید.
گاهی اتفاق می افتد که چوب های ورقه شده به علت اینکه کاملا خشک نشده اند ،در مسیر راه چوب دچار ترک وشکاف می شوند . در این حالت جهت جلوگیری از شکاف بیشتر می توان چسب چوب را با آب رقیق کرد وبا قلمو کاملا دو طرف چوب را با آن آغشته کرد. در حقیقت با این کار جلوی خروج سریع آب میان بافتی را می گیریم و مانع از ترک خوردن چوب می شویم.
در صورتی که چوب شما به صورت کنده باشد برای خشک کردن مناسب چوب به صورت طبیعی و جلوگیری از ترک خوردن چوب باید به چند نکته توجه کنید.
1-چوب را به صورت عمودی نگهداری کنید.
2- چوب را در معرض مستقیم نور خورشید قرار ندهید (در سایه نگهداری کنید)
3-دو طرف کنده را با محلول چسب چوب رقیق شده ویا سیلر آغشته کنید.
دلیل ترک برداشتن چوب در روش خشک کردن طبیعی چوب این است که لایه های بیرونی چوب خیلی سریع خشک می شوند وچون رطوبت درون چوب می خواهد خود را به سطح چوب رسانده و خارج شود لذا در سطح چوب ترک هایی ایجاد می شود.
سخن پایانی:
شناخت چوب و درک ویژگی های چوب می تواند در نحوه نگهداری چوب ونحوه برخورد با آن به شما کمک کند تا علاوه بر اینکه چوب های بهتری داشته باشید در صرف هزینه و انرژی به شما کمک کند.گاهی رنگ ها و نقش های چوب آنقدر خاص و نحصر به فرد هستند که یک هنرمند معرقکار و یا منبت کار به هیچ عنوان نمی خواهد آن را از دست بدهد.
قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر گوهری
اگر شما هم جزء علاقمندان به هنر معرق کاری ویا منبت کاری هستید و از دیدن محصولات و دست سازه های چوبی لذت می برید و خرید صنایع دستی چوبی معرق کاری و منبت کاری شده برایتان جذاب است می توانید به صفحه فروشگاه زیروبم مراجعه کنید تا از محصولات چوبی دست ساز ما دیدن نمائید.
و جهت استفاده بهتر و آشنایی با بخش های مختلف مجموعه هنری زیروبم می توانید به مقاله آشنایی با مجموعه هنری زیروبم مراجعه نمائید و با بخش های مختلف این مجموعه آشنا شوید.
